Κριτική Επισκόπηση
του Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συστήματος
από τον ΟΟΣΑ

2. Με αυτό το προκαταρκτικό κείμενο συμπερασμάτων, θέτουμε προς συζήτηση θέματα που είναι ήδη γνωστά σε όσους ενδιαφέρονται για την παιδεία στην Ελλάδα. Κρίνουμε όμως αναγκαίο και λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία άλλων παρόμοιων χωρών να δώσουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα των προβλημάτων και μερικές πιθανές λύσεις σαν αφορμή για περαιτέρω συζήτηση.

3. Πρώτα απ' όλα, λαμβάνουμε υπόψη μας τα προβλήματα που αγγίζουν το συνολικό σύστημα και συνεχίζουμε μετά εξετάζοντας συγκεκριμένα σημεία σχετικά με τα διάφορα στάδιά του. Σε όλες τις περιπτώσεις, γίνεται φανερό ότι τα γενικά προβλήματα επηρεάζουν τα συγκεκριμένα προβλήματα.

Συναντήσαμε ελάχιστους που επικροτούν αυτό το σύστημα.Υψηλά αποτελέσματα συχνά επιτυγχάνονται όχι λόγω του συστήματος, αλλά παρά την ύπαρξή του. Κατά τις επισκέψεις μας στα ιδρύματα συναντήσαμε άτομα που εξέφρασαν δυσαρέσκεια ακόμα και αγανάκτηση με τη διοίκηση και το περιεχόμενο της εκπαίδευσης. Αυτά τα συναισθήματα θα μπορούσαν να μετατραπούν μέσω ενός συναινετικού προγράμματος για ριζική αλλαγή από τη τυραννία του παρελθόντος όσον αφορά νομικές, διοικητικές και δομικές εκπαιδευτικές ακαμψίες. Είναι ξεκάθαρο ότι υπάρχει αρκετή πολιτική και επαγγελματική συναίνεση υπέρ της αλλαγής που θα ήταν σε θέση να παρέχει τη δυνατότητα μιας ρητής και προμελετημένης μεταρρύθμισης.

5. Πιστεύουμε ότι η Ελλάδα πρέπει αποτελεσματικά να προετοιμαστεί ως προς την εκμετάλλευση των τεράστιων ικανοτήτων του λαού της μέσω της βελτιώσεως του εκπαιδευτικού της συστήματος. Επιβάλλεται να απαντήσει στα εξής ερωτήματα: Πώς θα ήμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε και να προετοιμάσουμε τη νεολαία που θα οδηγήσει την Ελλάδα στο μελλοντικό της ρόλο σε μια ενωμένη Ευρώπη ; Με ποιον τρόπο το εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να μας διαβεβαιώσει ότι έχουμε τις δεξιότητες για την εξασφάλιση αφ'ενός ενός ανταγωνιστικού και ποιοτικού προϊόντος από την αγροτική ενασχόληση και την προώθησή του στην αγορά, αλλά και για την αντιμετώπιση των αναγκών μιας ταχέως αναπτυσσόμενης οικονομίας υπηρεσιών; Πώς μπορεί η ελληνική εκπαίδευση να διασφαλίσει ότι οι ΄Ελληνες έχουν πλήρη συνείδηση και αφοσίωση στην πολιτιστική τους κληρονομιά ώστε να την προστατεύσουν και να αποφευχθεί η αλλοίωσή της και η ασύδοτη εμπορική ανάπτυξη; Πώς μπορούν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα να διασφαλίσουν ότι η Ελλάδα αξιοποιεί όλα τα επιτεύγματα στο χώρο της πληροφορικής;

6. Λαμβάνοντας υπόψη αυτούς τους προβληματισμούς, έχουμε επισημάνει τα ακόλουθα σημεία που χρειάζονται μελέτη και αφορούν ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα:

• Πόροι
• Υφιστάμενες κοινωνικές και ηθικές παραδοχές
• Ποιοτική αναβάθμιση
• Ο τρόπος χάραξης πολιτικής
• Αποκέντρωση
• Αξιολόγηση

Πόροι

8. Η ανεπάρκεια των δημοσίων κονδυλίων που προβλέπονται είναι φανερή από τα εξής: αφ' ενός ένας μεγάλος αριθμός μαθητών φοιτά στα σχολεία εκ περιτροπής (βάρδιες), τα σχολεία έχουν ανεπαρκή συντήρηση, εποπτικά μέσα και εξοπλισμό, και, αφ' ετέρου, το πιο σημαντικό και επικίνδυνο για την αξιοπιστία του συστήματος και αυτών που εργάζονται σ' αυτό, η πλειοψηφία των γονέων θεωρεί αναγκαίο να πληρώνει μεγάλα χρηματικά ποσά για πρόσθετη εκπαίδευση σε ιδιωτικά φροντιστήρια. Είναι ανεπαρκείς οι πόροι για την εξασφάλιση επαρκών χώρων διδασκαλίας. Οι συνθήκες εργασίας των δασκάλων/καθηγητών είναι πολύ κακές και υπάρχει πλήρης ανεπάρκεια στη μετεκπαίδευση των δασκάλων/καθηγητών από την υπηρεσία τους. Επιπροσθέτως, πολλοί φοιτητές ξοδεύουν ελληνικά χρήματα για να παρακολουθήσουν πανεπιστημιακά μαθήματα στο εξωτερικό και εάν τα έξοδα, που γίνονται για την ιδιωτική εκπαίδευση, τα φροντιστήρια, και τις σπουδές στο εξωτερικό προστεθούν στις δημόσιες δαπάνες, τότε οι δαπάνες για την ελληνική εκπαίδευση θα μπορούσαν να καταχωρηθούν μεταξύ των υψηλοτέρων και όχι των χαμηλοτέρων στις χώρες του ΟΟΣΑ.

9. Είναι εύκολο γι' αυτούς που βρίσκονται εκτός του χώρου να πουν "ξοδέψετε περισσότερα" και εμείς αναγνωρίζουμε ότι οι προτάσεις μας κοστίζουν χρήματα. Αλλά την ίδια ώρα η Ελλάδα έχει εντυπωσιακά μη οικονομικά κεφάλαια. Υπάρχουν μεγάλοι πόροι αποθεμάτων οικογενειακής και κοινοτικής συμμετοχής, δημιουργικότητας και πρωτοβουλίας που δεν έχουν αξιοποιηθεί. Πολλές από τις πιο σημαντικές αλλαγές απαιτούν αλλαγή στη νοοτροπία και στον τρόπο χειρισμού παρά επιπλέον ποσά.

10. Αν και υπάρχει μια ισχυρή παράδοση υπέρ των δημοσίων υπηρεσιών για όλους, φαίνεται αναγκαίο να βρούμε τρόπους με τους οποίους η εκπαίδευση μπορεί να προσελκύσει περισσότερους πόρους. ΄Οσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση, κάποια οικογενειακή συνεισφορά σε δίδακτρα και άλλες δαπάνες δεν αποκλείεται από τους εμπειρογνώμονες, αν και κατανοούμε ότι αυτό θα μπορούσε να συναντήσει σθεναρή αντίσταση. Μια δυνατότητα θα μπορούσε να είναι η εξασφάλιση περισσότερων θέσεων στα πανεπιστήμια με το να επιτρέπουν στις τοπικές αρχές την ανεύρεση των επιπρόσθετων χρημάτων που χρειάζονται. Η προοπτική των πρόσθετων κατά τόπους φόρων ίσως είναι προτιμητέα από τα μεγάλα βάρη που επιβαρύνουν τους γονείς, των οποίων τα παιδιά φοιτούν στο εξωτερικό και σε κάποιες περιπτώσεις, σε χαμηλής ποιότητας πανεπιστήμια. Τα πανεπιστήμια θα μπορούσαν αποτελεσματικά να ζητήσουν χρηματοδότηση από τους ευκατάστατους ΄Ελληνες του εξωτερικού και ιδιαίτερα για τη στήριξη εδρών ταλαντούχων καθηγητών. Θα μπορούσαν να εξετάσουν την έκταση στην οποία οι αναγνωρισμένες δραστηριότητες πανεπιστημίων θα ήταν δυνατό να χρησιμοποιηθούν για να προσελκύσουν περισσότερα χρηματικά ποσά. Στο επίπεδο της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, σχολικές επιτροπές ήδη συγκεντρώνουν χρήματα για την κάλυψη κτιριακών αναγκών και συντήρησης. Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα είναι απαραίτητο να παραμείνουν πιστά στις αρχές τους, αλλά και η υιοθέτηση ενός επιχειρηματικού πνεύματος θα μπορούσε να ενισχύσει παρά να συρρικνώσει την ποιότητα που ήδη παρέχεται.

Βασικές κοινωνικές και ηθικές παραδοχές

12. Αυτός ο "εθνικός" ρόλος της παιδείας, συμβαδίζει με την ισχυρή πίστη στην εκπαίδευση ως κυρίαρχη οδό για κοινωνική πρόοδο και ατομική ανάπτυξη και με την εξίσου μακρά ελληνική παράδοση του κράτους ως εγγυητή των ίσων ευκαιριών. Η αρχή για την ισότητα αναφέρεται ως δικαιολογία για τον συγκεντρωτισμό και την αναγκαιότητα ύπαρξης μιας νομικής βάσης για δράση. ΄Ομως, αυτές οι μορφές ισότητας είναι τώρα απαρχαιωμένες. Προϋποθέτουν ότι η ισότητα απαιτεί από όλους μια ταλαιπωρία διαδικασιών και κανονισμών που διασφαλίζουν τη συμμόρφωση σε προϋπάρχοντες τύπους. Οι πιο σωστές μορφές δημοκρατίας και ισότητας δίνουν την ευκαιρία στο άτομο για ατομική πρόοδο στα πλαίσια μιας πολιτικής γενικευμένων τύπων, δια μέσου διαδικασιών που έχουν προσαρμοστεί στις ανάγκες ατόμων και κοινοτήτων την κατάλληλη ώρα και στον κατάλληλο τόπο. Αυτή είναι πράγματι η ισότητα μέσω της έκφρασης και της συμμετοχής.

13. Ο συγκεντρωτισμός και ο νομικισμός τυγχάνουν επίσης δικαιολογιών διότι μειώνουν τους κινδύνους που σχετίζονται με τα συστήματα εξάρτησης και πελατειακών σχέσεων. Βέβαια, τέτοιου είδους προβλήματα αντιμετωπίζονται καλύτερα όχι με τη χρήση αυστηρών διαδικασιών αλλά με διαφανείς μεθόδους απολογισμού από διεκπεραιωμένο έλεγχο, με τη χρήση διαφόρων τύπων αξιολόγησης και με το μοίρασμα αρμοδιοτήτων δια μέσου μιας αποτελεσματικής αποκέντρωσης. Πράγματι, παρατηρούμε μια ανησυχητική έλλειψη εμπιστοσύνης σε πολλά επίπεδα του συστήματος. Ετσι, πχ, οι μαθητές/σπουδαστές ισχυρίζονται ότι με μια πιο αυστηρή και τακτική αξιολόγηση θα καθυποταχθούν στην πολιτική προκατάληψη των δασκάλων/καθηγητών τους. Οι δάσκαλοι/καθηγητές ισχυρίζονται ότι η εξάλειψη της επετηρίδας, που βασίζεται στην αρχαιότητα της εγγραφής, θα θέσει το διορισμό των καθηγητών στο έλεος του πελατειακού συστήματος. Οι πεποιθήσεις αυτές δημιουργούν σοβαρά εμπόδια ως προς την εξέλιξη του συστήματος σε αρκετά σημεία-κλειδιά. Θα μπορούσαν να αντιμετωπισθούν χρησιμοποιώντας μεθόδους παρόμοιες με αυτές που έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί και από άλλα κράτη: όπως "ombudsmen" που δέχονται τα παράπονα πολιτών σχετικά με μια άδικη αξιολόγηση, πρακτική διορισμών από μια δημόσια επιτροπή (βλ. Κύπρος) ή χρησιμοποίηση εξωτερικών κριτών ή εξεταστών (βλ. Ενωμένο Βασίλειο).

14. Ο μηχανιστικός κοινωνικός ισοπεδωτισμός εμφανίζεται: στο δικαίωμα των μαθητών για δωρεάν βιβλία και τροφή, στη λίστα αρχαιότητας που αφορά την εργασία στο δημόσιο τομέα, χωρίς αξιοκρατία για την εξειδικευμένη εργασία (στο οποίο θέμα θα επιστρέψουμε αργότερα), και στο σχεδόν απεριόριστο δικαίωμα κάθε σπουδαστή για την απόκτηση πτυχίου εφόσον έχει εξασφαλισθεί η εισαγωγή του στο πανεπιστήμιο. Έτσι, η νεολαία είναι από πολύ νωρίς κοινωνικοποιημένη στο να θεωρεί το χώρο της εκπαίδευσης σαν "Χώρο συνταξιοδότησης", κάτι που εμποδίζει τους αποτελεσματικούς τρόπους διδασκαλίας, εκμάθησης και αξιολόγησης καθώς επίσης και τη δημιουργία πιο έντεχνων μορφών ιδιωτικής επιχείρησης.

15. ΄Ολες αυτές οι υπερισχύουσες παραδοχές έχουν, σε μεγάλο βαθμό, αρνητικές συνεκδοχές, οι οποίες πρέπει να αντικατασταθούν από μια επαγγελματική ηθική που θέτει ως προϋπόθεση ότι οι δάσκαλοι/καθηγητές θα χρησιμοποιούν την πείρα τους με αλτρουϊστική φροντίδα για τις ανάγκες των πελατών τους. Αυτή η κλασική άποψη του επαγγελματισμού δεν είναι σήμερα τίποτε άλλο παρά η επέκταση του νέου επαγγελματισμού που απαιτεί από τους επαγγελματίες να μην κρύβονται πίσω από την εσωτερική τους γνώση και επιδεξιότητες και να αναζητούν ενεργά τις εκφραζόμενες ανάγκες και τη γνώση των πελατών τους με τους οποίους έχουν μια επαφή ενεργητικής συνεργασίας. Αυτή η σχέση όχι μόνο αρμόζει στο καθήκον του εκπαιδευτικού, αλλά επίσης κάνει το επάγγελμα του δασκάλου/καθηγητή πράγματι ικανοποιητικό.

Ποιοτική Αναβάθμιση

• Την έμμονη ιδέα που συσχετίζεται με το να χρησιμοποιείται ένα και μόνο βιβλίο διδασκαλίας, κάτι που ενισχύεται με τον ίδιο έμμονο τρόπο και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αυτό συνδέεται με τον "παπαγαλισμό" (εκμάθηση από μνήμης), που επιβάλλεται για τις εισαγωγικές εξετάσεις με στόχο ην είσοδο στο πανεπιστήμιο και επηρεάζει τον τρόπο διδασκαλίας στα σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης από πτυχιούχους καθηγητές που έχουν υποστεί τα ίδια δεινά της παράδοσης. Οι δάσκαλοι/καθηγητές όλων των επιπέδων είναι δυσαρεστημένοι για την έλλειψη ελευθερίας.
• Τις ολίγες ενδείξεις ζωντανής έκφρασης στο σχολικό χώρο. Στα σχολεία που επισκεφθήκαμε, δεν υπήρχαν εκθέματα της δουλειάς των μαθητών. Η πλειοψηφία των σχολείων, χωρίς καμία αμφισβήτηση, αποτελείται από πληκτικά κτίρια χωρίς κανένα ίχνος εκπαιδευτικού περιβάλλοντος.
• Τη χρησιμοποίηση ενός παράλληλου ιδιωτικού συστήματος εκπαίδευσης από όσους έχουν τη δυνατότητα. Για τις περισσότερες οικογένειες με ''παιδιά φροντιστηρίων'' , αυτό είναι αποθαρρυντικό για τα κρατικά σχολεία και αποτρέπει τους μαθητές να φοιτήσουν με αφοσίωση μέσα σ' αυτά. ΄Ομως αυτό το φαινόμενο είναι από μόνο του το σύμπτωμα μιάς κατάστασης απόρριψης της ποιότητας που τους παρέχεται.

Ο τρόπος με τον οποίο χαράζεται η πολιτική.

19. Σε γενικές γραμμές, πιστεύουμε ότι οι υπάρχουσες ρυθμίσεις δεν επιτρέπουν στο Υπουργείο να ενεργεί και να αποφασίζει ορθολογικά. Χρειάζεται βέβαια κατάλληλο και επαρκές προσωπικό για σχεδιασμό, και πολιτική βούληση, ώστε οι πολιτικές να είναι δίκαιες, προγραμματισμένες και διαφανείς. Εξηγούμε πιο κάτω λεπτομερώς αυτά που απαιτούνται για να οδηγηθεί το σύστημα στις απαραίτητες αλλαγές.

Αποκέντρωση

21. Μολονότι οι διακανονισμοί αυτοί είναι ημιτελείς και πρόσφατοι στην εφαρμογή, ήδη παρουσιάζουν κάποιες λογικές και λειτουργικές ελλείψεις. Επειδή δεν υπάρχουν σαφείς προσδιορισμοί ως προς τα δικαιώματα και τις ευθύνες που αφορούν τα διάφορα επίπεδα παιδείας, θα πρέπει κάτι τέτοιο να καθοριστεί ώστε να συμπεριλαμβάνει όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη: από το Υπουργείο μέχρι τον κάθε δάσκαλο/καθηγητή, μαθητή και γονιό. Τα κριτήρια για την αποκέντρωση θα καθορίζουν εάν τα σχολεία, τα πανεπιστήμια και τα υπόλοιπα εκπαιδευτικά ιδρύματα θα μπορέσουν να χρησιμοποιήσουν πλήρως την επαγγελματική τους κρίση αποφασίζοντας τη χρήση των διατιθέμενων πόρων ανάλογα με τα τοπικά δεδομένα και εάν οι μαθητές και οι γονείς τους έχουν το δικαίωμα έκφρασης σχετικά με την ποιότητα και το περιεχομένο που τους παρέχεται. Το κριτήριο για τον τοπικό έλεγχο και συμμετοχή πρέπει να λειτουργεί μέσα στο πλαίσιο αρχών της εκλεγείσας τοπικής αυτοδιοίκησης και σχεδιασμού ούτως ώστε οι τοπικές αρχές να μπορούν να εξασφαλίζουν τη δικαιοσύνη και την αποτελεσματική χρήση των πόρων στο επίπεδο εργασίας. Το σχολείο λοιπόν πρέπει να απολαμβάνει τη μεγαλύτερη δυνατή ελευθερία κίνησης στα πλαίσια που έχουν καθορίσει οι τοπικές αρχές.

Τοπική σχολική αυτοδιοίκηση

Αρμοδιότητες της Τοπικής Αυτοδιοίκησης

• να οριοθετούν τις εκπαιδευτικές ανάγκες της περιοχής τους και να διαθέτουν τους πόρους για την αντιμετώπισή τους χρησιμοποιώντας τα χρήματα για τις αμοιβές των δασκάλων/καθηγητών και άλλους μισθούς, για τα εκπαιδευτήρια και την συντήρησή τους, για συμβουλευτικό σταθμό και την επιμόρφωση επιμόρφωση παράλληλα με την εργασία.
• να εγγυώνται ότι παιδιά με ειδικές ανάγκες θα παίρνουν την κατάλληλη μόρφωση
• να μεριμνούν για τη διασύνδεση της εκπαιδευτικής διαδικασίας με άλλες λειτουργικές υπηρεσίες όπως αυτή της υγείας και της κοινωνικής εργασίας
• να μεριμνούν για την αξιολόγηση των σχολείων (τόσο μέσω αυτο- αξιολόγησης - όσο και από εξωτερικούς κριτές).

27. Παράλληλα, τα πανεπιστήμια θα πρέπει να αποδέχονται ανεπιφύλακτα την πλήρη αξιολόγηση. Μας έχουν πληροφορήσει ότι η διδακτική ενασχόληση είναι πολύπλε